تعریف اثربخشی تحقیقات

دوشنبه 20 آذر 1396 ساعت 07:24 ب.ظ

 

research.jpg

Knowledge without action is wasted; action without knowledge is dangerous

بسیاری از محققان بر این باورند که تا دهه 90 میلادی، تردید زیادی در میان سیاست گذاران و تصمیم گیران بخش های دولتی وجود نداشت که سرمایه گذاری از بودجه های عمومی بر تحقیقات مراکز پژوهشی، تأثیرات مثبتی را بر روی بخش های مختلف جامعه نظیر بهداشت، اقتصاد، فرهنگ و غیره به ارمغان خواهد آورد. از گذشته بسیاری از کشورها بر این باور بودند که علم همچون ژنی است که قابلیت رقابتی ماندن کشور را زنده نگه داشته اما همواره احتیاج دارد که تغذیه گردد. برای مثال، ونیر بوش در سال 1945 در گزارش مشهور خود (The Endless Frontier) به روزولت فرانکلین بحث های گسترده ای را در حمایت از اختصاص بودجه های عمومی به پژوهش های علمی  مطرح می کند و از لزوم نظامی ننمودن علوم گوناگون (همچون پروژه منهتن) سخن به میان می آورد. اما از اواخر دهه 80 میلادی، در نتیجه بحران های مالی پیش آمده در نقاط گوناگون جهان و کمبود منابع، مراکز پژوهشی به طور فزاینده ای برای انجام ارزیابی از دستاوردهای خود نظیر ارزیابی همکاران (Peer-review) تحت فشار قرار گرفتند. در این دوره تنها جنبه ای که مورد ارزیابی قرار می گرفت، تأثیرات علمی پژوهش ها در درون محیط ها و چرخه های علمی بود؛ استوار بر این باور که جامعه می تواند بیشترین نفع را از پژوهش هایی ببرد که در عالی ترین سطح علمی انجام شده اند.

با این حال از دهه 1990 میلادی، روند مشخصی شکل گرفت که این پیش فرض را مورد سوال قرار می داد و در نتیجه انتظاری شکل پیدا کرد که لازم می دانست شواهدی از منفعت رسانی علم به جامعه باید مستند و ارائه شود. به عبارت دیگر، در این نوع نگاه گستره ارزیابی فعالیت ها و دستاورد های علمی و پژوهشی از بروندادها و نتایج تحقیقات فراتر رفته و به سنجش اثربخشی حاصل از آنها می پردازد. علاوه بر این، این دیدگاه بیان می دارد که اگرچه پژوهشی که بسیار مورد استناد قرار گرفته و در نشریات علمی سطح بالایی چاپ گردیده است، ممکن است برای آن حوزه علمی بسیار مورد فایده باشد ولی انتظار منفعت رسانی خودکار آن به جامعه بدون تلاش برای انتقال آن دانش مشخص از حوزه پژوهشی به حوزه اجرایی برای به کارگرفته شدن، غیر واقع‌بینانه می باشد.

اگر این تغییرات در نحوه ارزیابی پژوهش ها را از نگاه جامعه شناسی علم بنگریم، به چارچوبی می رسیم که از آن به طور معمول به عنوان «Mode 2» با عناوین جایگزینی نظیر «Post-normal science»، «Post-academic science» و «Triple Helix» نیز یاد می شود. عبارت «Mode 2» توسط گیبون و همکارانش در سال 1994 برای توصیف برخی تغییرات بنیادین که در حال شکل گرفتن در روند ها و سیستم های پژوهشی بودند مصطلح گردید. به بیان آنها، در حالی که در «Mode 1» علم بر مبنای منافع علمی جامعه ای خاص معنا می گردد، در «Mode 2» به وسیله مشخصه هایی نظیر همکاری (هم در درون جامعه علمی و هم در میان جامعه علمی و دیگر ذینفعان)، بین رشته ای بودن (همگرایی رشته های مختلف برای مطالعه مشکلات واقعی) و نیز انجام گرفتن در محیط کاربردپذیری آن توصیف می گردد. بنابراین این گونه می توان برداشت کرد که معیارهای ارزیابی پژوهش ها از سطح اصل گرایی و ممتازی علمی عبور کرده و با معیاری مانند سودمندی و کاربردپذیری مورد ارزیابی قرار می گیرند. از این مفهوم، با عناوینی همچون "Third-Stream Activities"، "Societal Benefits" یا "Public Engagement"، "Public Scholarship"، "Usefulness" ، " Public Values"، " "Knowledge Transfer و همچنین "Societal Relevance" نیز یاد می شود.

header-research-institute1.png

 

اما چرا واژه اثربخشی؟

اگرچه عناوین مختلفی برای اشاره به مفهوم تأثیرات پژوهش ها فراتر از چرخه ها و محیط های علمی در ادبیات گذشته محققان وجود دارد، اما به دلیل اجرایی شدن چارچوب تعالی پژوهش (Research Excellence Framework ) در سال 2014 توسط شورای تأمین مالی آموزش عالی انگلستان که اولین چهارچوب رسمی برای سنجش و مستند سازی اثربخشی پژوهش ها قلمداد می شود، عبارت External Impact یا تأثیر خارجی تحقیقات به طور گسترده ایی در ادبیات محققان این حوزه مورد استفاده قرار گرفت. با این وجود، در کشور ما با توجه به جدید بودن مفهوم ارزیابی تأثیرات خارجی تحقیقات و همچنین متفاوت بودن اولویت ها و اهداف محققان و سازمانها، مفهوم و واژه تأثیر خارجی به‌ویژه در تمایز با مفهوم مرسوم آن که به تأثیرات علمی یا فکری در درون جامعه های علمی اشاره دارد مورد تبیین قرار نگرفته است. بر همین اساس، لازم است ذکر گردد که واژه اثربخشی تحقیقات در حالت لغوی برگردان واژه Effectiveness می باشد که اشاره به کارآمدی یک عمل یا به "میزان تحقق اثر مورد نظر" دارد. واژه نامه های دهخدا و عمید کارآمدی را اشاره به «نیکویی» یا «خوب» انجام دادن یک عمل می دانند که نه تنها گستره ای عظیم تر از تأثیر یک عمل را شامل می شود، بلکه واژه کارآمدی برخلاف واژه اثربخشی تمایزی را بین تأثیرات خارجی تحقیقات و تأثیرات علمی قائل نمی شود. علاوه بر این، فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز واژه Effectiveness را در حوزه رایانه و فنّاوری اطلاعات «اثربخشی» مصوب نموده که به "میزان مطابقت برونداد یک سامانه با نیازهای کاربران خاص آن سامانه" دلالت می کند.

واژه اثربخشی همچنین در ادبیات گذشته محققان داخلی در توصیف تأثیرات یا منفعت های تحقیقات در مراکز پژوهشی نیز بکار گرفته شده است. تحقیقات محققانی نظیر مبشر و همکاران (1385)؛ فتّاحـى (1393)؛ کشاورز و همکاران (1394)؛ زند (1395) و احسانی (1395الف؛ 1395ب) بر این موضوع متمرکز بوده اند.

در پایان شورای تأمین مالی آموزش عالی انگلستان (REF2014، 2011b) اثربخشی تحقیقات محققان را اینگونه تعریف می نماید:

هر تأثیر، تغییر، سودی که در پی یک تحقیق بر اقتصاد، جامعه، فرهنگ، سیاست‌گذاری، خدمات، بهداشت، محیط‌زیست و یا کیفیت زندگی مردم فراتر از محیط علمی روی دهد
 

لازم به اشاره است که اثربخشی می‌تواند به همه تحقیقات در همه‌ی رشته‌های دانشگاهی و حوزه‌های پژوهشی مرتبط گردد. برای مثال، تحقیقات در علوم بهداشتی می‌تواند تغییرات مهمی در سیاست‌گذاری بهداشت کل جامعه ایجاد کند، درحالی‌که تحقیقات در هنر و علوم انسانی ممکن است مجوب اثربخشی در توسعه‌ آموزشی و یا تغییراتی در برپایی نمایشگاه‌ها و کتاب‌خانه‌ها و غیره گردد.

و این مفهوم را بر اساس دو معیار گستره و اهمیت اثربخشی و از طریق Peer-Review می سنجد.

گستره اثربخشی: وسعت و تنوع جوامعی، محیط‌هایی، افرادی، سازمان‌هایی و یا هر ذینفع دیگری که از سوی تحقیقی تحت اثربخش گرفته است.
اهمیت اثربخشی: درجه‌ای که اثربخشی یک تحقیق قوانین، عادت‌ها، محصولات، فرصت‌ها، برداشت‌ها از اشخاص، جوامع، سازمان‌ها را تحت تأثیر گذاشته، غنی بخشیده یا مطلع کرده است. این اثربخشی ها می‌توانند شامل تأثیرات "منفی" نیز شوند. به این صورت که از چیزی خطرناک، مضر و یا پرهزینه جلوگیری کنند یا به‌صورت دیگری در اثربخشی  خود روندی منفی را متوقف نمایند.

احسانی، وحید؛ اعظمی، موسی؛ نجفی، سیّد محمّد باقر و سهیلی، فرامرز. (1395الف). اثربخشی پژوهش های علمیِ داخلی بر شاخص های توسعه ی ایران. پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات، 32(2): 319-347

احسانی، وحید؛ اعظمی، موسی؛ نجفی، سید محمدباقر و سهیلی، فرامرز. (1395ب). مقدمـه ای بـر تبیین جایـگاه مفهـوم «اثربخشـی» در «مدل ذهنـی» رایج در ایـران، در راسـتای بررسـی علـل کم توجهی بـه اثربخشـی پژوهش هـای فزاینده کشـور. سیاست نامه علم و فناوری، 6(2)، 5-28.

زند، اسکندر. (1395). پژوهش علاوه بر اثربخشی باید پاسخگو باشد و به مشكلات اولویت دار بپردازد و توجیه اقتصادی نیزداشته باشد. برگرفته در تاریخ 1 شهریور از: http://khabarfarsi.com/u/24807444

فتّاحی، رحمت الله. (1393) .تقابل شاخص های علم سنجی با شاخص های توسعه اقتصادی اجتماعی. سـخنرانی ارائـه شـده در همایش ملّی سنجش علم: ارزشیابی و آسیب شناسی (بروندادهای علمی). دانشگاه اصفهان، 31 اردیبهشت و 1 خرداد.

مبشر، مینا؛ موسوی، فاطمه؛ نخعی، نوذز و شیبانی، وحید. (1385). بررسی رعایت اصول اخلاق در پژوهش بر حیوانات آزمایشگاهی به روش كیفی. اخلاق در علوم و فناوری، 1(1): 49-60.

REF2014, (2011). Assessment Framework and Guidance on Submissions. Retrieved from: http://www.ref.ac.uk/media/ref/content/pub/assessmentframeworkandguidanceonsubmissions/02_11.pdf (accessed 26 Dec 2016)


نظر شما درباره موضوع اثربخشی نتایج تحقیقات چیست؟ آیا محققان و مراکز پژوهشی ما نیز باید توجه به اثربخشی پژوهش های خود را آغاز کنند؟ از نظر شما توجه شما چه مزیت ها و چه مخاطراتی در صورت توجه به اثربخشی تحقیقات برای محققان به وجود خواهد آمد؟ برای به اشتراک گذاری نظرات خود از فرم پایین استفاده کنید.


درباره نویسنده:

photo_2017-12-11_19-33-24.jpg

حمید گلحسنی دانش آموخته رشته آموزش زبان انگلیسی از دانشگاه تربیت مدرس است و در جهاد دانشگاهی واحد تربیت مدرس مسئولیت انجام تحقیقات مربوط به پروژه اثربخشی تحقیقات را بر عهده دارد. جهاد دانشگاهی واحد تربیت مدرس همچنین در حال برنامه ریزی برای برگزاری اولین سمینار بین المللی اثربخشی تحقیقات علوم انسانی و اجتماعی و تدوین دوره های آموزشی مختص اثربخشی تحقیقات برای محققان و سیاست گذاران می باشد.

 

 

منبع:

پربازدیدترین مطالب

تعریف اثربخشی تحقیقات

دوشنبه 20 آذر 1396 ساعت 07:24 ب.ظ

ارتباط با ما

یکشنبه 3 دی 1396 ساعت 02:53 ب.ظ

پروژه های اثربخشی

یکشنبه 10 دی 1396 ساعت 09:19 ب.ظ

کارگاه های آموزشی اثربخشی

دوشنبه 11 دی 1396 ساعت 10:32 ق.ظ

برای ما بنویسید

سه شنبه 28 آذر 1396 ساعت 09:54 ب.ظ

دریافت جدید ترین مطالب

اثربخشی تحقیقات در شبکه های اجتماعی

ارتباط با ما

تهران، بزرگراه جلال آل احمد، پل نصر (گیشا)، دانشگاه تربيت مدرس، ساختمان مدیریت امور دانشجویی (کتابخانه قدیم)، طبقه سوم، بلوک سمت راست


021-88220295-7
info@researchimpact.ir
ارسال پیام


استفاده از مطالب این وبسایت برای مقاصد غیر تجاری و با ذکر منبع بلامانع است. کليه حقوق اين سايت متعلق به اثربخشی تحقیقات می‌باشد.

Copyright © researchimpact